Những nghiên cứu gần đây cho thấy đường sử dụng là một biến số quan trọng khi đánh giá hiệu quả của giấm gỗ. Phun lá đưa dung dịch tiếp xúc trực tiếp với biểu bì và bộ máy quang hợp, trong khi tưới gốc làm thay đổi môi trường hóa học và sinh học quanh rễ. Sự khác biệt này giúp giải thích vì sao cùng một nồng độ có thể tạo đáp ứng thuận lợi trong một thí nghiệm nhưng gây ức chế ở một thiết kế khác.
Các con số như 0,5%, 1% hay tỷ lệ pha 1:400 chỉ có ý nghĩa khi đặt cùng cây trồng, sản phẩm, đường xử lý và điều kiện dinh dưỡng cụ thể.
Câu hỏi quan trọng vì thế không phải phun hay tưới cách nào “tốt hơn” một cách tuyệt đối, mà là mỗi đường sử dụng tác động lên hệ nào và trong điều kiện nào. Đặt bằng chứng của hai cách cạnh nhau sẽ cho thấy rõ hơn khi nào phun lá hoặc tưới gốc đáng để thử nghiệm.
Vì sao cùng một nồng độ có thể cho kết quả khác nhau?
Giấm gỗ không phải một hoạt chất đơn lẻ. Nó chứa nước, axit hữu cơ, hợp chất phenol, hợp chất cacbonyl, ancol, este và nhiều phân tử hình thành khi nhiệt phân xenlulo, hemixenlulo và lignin. Nguyên liệu, nhiệt độ nhiệt phân, cách thu hồi và mức độ tinh chế đều có thể làm thay đổi thành phần của sản phẩm.
Đọc thêm: Cách nhận biết giấm gỗ chất lượng
Vì vậy, hai sản phẩm cùng pha ở 0,5% chưa chắc tạo ra cùng mức phơi nhiễm hóa học. Muốn diễn giải một nồng độ, cần đặt nó cùng sản phẩm, đường sử dụng và điều kiện canh tác cụ thể.
Leifeld và Walz cho thấy phản ứng trung bình đạt mức cao quanh 0,5-1% rồi giảm khi nồng độ tăng tiếp. Đây là xu hướng tổng hợp từ nhiều loại cây, sản phẩm và cách sử dụng, không phải một “tỷ lệ vàng” áp dụng cho mọi trường hợp.
Trong thí nghiệm nhà kính năm 2022, Ofoe và cộng sự tưới giấm gỗ trực tiếp vào giá thể trồng cà chua. So với nhóm không dùng giấm gỗ, mức 0,5% làm số quả tăng khoảng 65,6% và tổng khối lượng quả tăng 25,5%, còn mức 0,25% làm số quả tăng 34,4%. Khi tăng lên 2%, nhiều chỉ tiêu sinh trưởng và năng suất giảm, dù một số chỉ tiêu chất lượng vẫn tăng.
Các nhà nghiên cứu thường dùng hiệu ứng hormesis để giải thích kiểu đáp ứng này: liều thấp có thể kích thích hệ thống thích nghi của cây, còn liều quá cao tạo gánh nặng do tính axit và các hợp chất hoạt tính. Dữ liệu hiện có vì thế ủng hộ một nguyên tắc khá nhất quán: với giấm gỗ, “nhiều hơn” không đồng nghĩa với “tốt hơn”.
Phun lên lá: tác động trước hết lên sinh lý phần trên mặt đất
Khi phun, giấm gỗ tiếp xúc trực tiếp với biểu bì, khí khổng và hệ vi sinh trên bề mặt lá. Các nghiên cứu ghi nhận thay đổi ở hiệu suất quang hóa, hàm lượng diệp lục, trao đổi khí, enzym chống oxy hóa và một số chất chuyển hóa thứ cấp. Những kết quả này cho thấy phun lá tạo điểm tác động ban đầu khác rõ rệt so với tưới vào đất.
Trên cải dầu, Zhu và cộng sự năm 2021 phun giấm gỗ pha loãng 400 lần ở giai đoạn cây con và trước qua đông trong hai năm liên tiếp. So với nhóm chỉ phun nước, năng suất hạt tăng trung bình 9,58%, chỉ số diện tích lá tăng 23,45% và số quả trên cây tăng 23,80%. Kết quả lặp lại qua hai vụ cho thấy thời điểm xử lý có thể quan trọng không kém nồng độ.
Hur và cộng sự năm 2025 cũng cho thấy vai trò của thời điểm trên lúa. Nhóm nghiên cứu phun dung dịch pha 400 lần ở các tổ hợp giai đoạn khác nhau; xử lý vào đẻ nhánh, vươn lóng và ra hoa cho phản ứng tốt nhất, với mức tăng năng suất đến 32,4%, đồng thời cải thiện quang hợp và một số chỉ tiêu chất lượng gạo.
Đặt hai nghiên cứu cạnh nhau cho thấy cùng một đường sử dụng có thể tạo kết quả khác nhau ở những giai đoạn sinh trưởng khác nhau, vì trạng thái sinh lý của cây và các quá trình hình thành năng suất thay đổi theo thời gian.
Trong một thí nghiệm nhà kính khác năm 2024, Ofoe và cộng sự chuyển sang thử giấm gỗ theo đường phun lá trên cà chua, kết hợp với 50% hoặc 100% lượng NPK. Mức 0,25-0,5% cải thiện một số chỉ báo quang hợp; mức 2% kết hợp đủ NPK làm tăng diệp lục, tổng khối lượng quả và số quả thương phẩm. Tổng số quả ở mức 2% tăng khoảng 56% bất kể lượng NPK.
Đặt hai thí nghiệm của Ofoe cạnh nhau cho thấy cùng mức 2% có thể cho kết quả rất khác: ở thí nghiệm tưới vào giá thể năm 2022, cây giảm sinh trưởng và năng suất; còn ở thí nghiệm phun lá năm 2024, mức 2% lại cho phản ứng tích cực ở một số chỉ tiêu, đặc biệt khi cây nhận đủ NPK. Hai thí nghiệm còn khác về thiết kế và nền dinh dưỡng, nên không thể quy toàn bộ khác biệt cho cách phun hay tưới. Kết quả này cũng không có nghĩa rằng mức 2% chỉ phù hợp với phun lá; muốn biết phun hay tưới cho kết quả tốt hơn, cần so sánh hai cách trong cùng điều kiện canh tác.
Phun lá cũng có giới hạn riêng. Dung dịch quá đậm đặc, tổng độ axit cao hoặc thời điểm xử lý không phù hợp có thể gây cháy mép, đổi màu hoặc giảm tăng trưởng. Tuổi lá, giống cây, chất lượng nước pha và thời điểm phun đều làm thay đổi mức phơi nhiễm thực tế.
Tưới vào gốc: tác động vào hệ đất-rễ-vi sinh vật
Tưới gốc đưa giấm gỗ vào một môi trường sinh học khác hẳn phun lá. Dung dịch đi vào đất hoặc giá thể, nơi pH, chất hữu cơ, vi sinh vật và các dạng dinh dưỡng cùng chi phối phản ứng của cây. Vì vậy, khi đánh giá cách tưới gốc, cần nhìn cả hệ đất-rễ chứ không chỉ phản ứng của riêng cây.
Becagli và cộng sự năm 2023 so sánh phun lá 0,2%, tưới đất 0,3% và kết hợp hai cách trên đậu tằm. Tưới đất làm cacbon hữu cơ hòa tan và sinh khối vi sinh vật tăng khoảng 10%, kích thích một số enzym đất, đồng thời làm nitrat và lân dễ tiêu tăng. Tuy nhiên, nốt sần không thay đổi rõ rệt. Phun lá làm chiều cao thân giảm nhẹ nhưng tăng số quả trên thân; kết hợp cả hai cách lại tạo ảnh hưởng yếu hơn trên một số chỉ báo đất so với chỉ tưới.
Kết quả này cho thấy “đất tốt hơn”, “rễ tốt hơn” và “năng suất cao hơn” không phải ba khái niệm đồng nghĩa. Một thay đổi tích cực ở vi sinh vật hoặc dinh dưỡng đất chưa chắc tạo ra cùng mức thay đổi ở sinh khối hay năng suất.
Akley và cộng sự năm 2023 thực hiện một nghiên cứu kéo dài hai vụ ngoài đồng tại Ghana trên một loài đậu lấy hạt (Vigna unguiculata) mà nông dân ở nhiều nước châu Phi trồng phổ biến. Từ giai đoạn cây có bốn lá, nhóm nghiên cứu dùng giấm gỗ 0,2% hằng tuần theo hai cách: phun lên tán hoặc tưới vào vùng rễ. Nhóm không dùng giấm gỗ thu trung bình 863 kg hạt/ha. Nhóm phun lá đạt 1.117 kg/ha, cao hơn 29,4%; tưới gốc đạt 1.341 kg/ha, cao hơn 55,4%.
Nếu chỉ nhìn vào lượng hạt thu được, tưới gốc nổi bật hơn. Nhưng ở vụ thứ hai, phun lá lại tạo nhiều sinh khối thân lá khô hơn. Điều này cho thấy hai cách dùng có thể hướng phản ứng của cây theo những hướng khác nhau, thay vì chỉ tạo ra phiên bản “mạnh hơn” hay “yếu hơn” của cùng một hiệu ứng.
Trong thí nghiệm này, tưới gốc cho nhiều hạt hơn, còn phun lá lại có lợi thế về sinh khối thân lá ở vụ thứ hai. Điều đáng nhớ không phải là “tưới luôn tốt hơn”, mà là cách sử dụng cần đi cùng mục tiêu người trồng muốn tối ưu – hạt, sinh khối hay một kết quả khác.
Vậy khi nào nên phun lá, khi nào nên tưới gốc?
Phun hay tưới không có một đáp án chung cho mọi mục tiêu. Nếu người trồng quan tâm nhiều đến phần thân lá và sinh khối, phun lá là hướng hợp lý để thử trước vì dung dịch tiếp xúc trực tiếp với lá. Nếu mục tiêu nằm ở đất và vùng rễ, tưới gốc đi thẳng vào môi trường cần theo dõi hơn. Còn nếu mục tiêu cuối cùng là tăng năng suất hạt hoặc quả, hiện chưa có cơ sở để nói một cách luôn tốt hơn cách kia.
Khi chưa biết nên chọn hướng nào, cách hữu ích nhất là thử hai cách trong cùng điều kiện. Có thể bắt đầu với cùng một nồng độ để việc so sánh rõ ràng hơn, đồng thời giữ giống, phân bón, lượng nước và lịch chăm sóc giống nhau giữa các nhóm. Nếu một cách cho phản ứng tốt hơn, khi đó mới tiếp tục điều chỉnh nồng độ, thời điểm hoặc tần suất sử dụng cho cách đó.
Một điểm dễ gây nhầm là cây có phản ứng tích cực chưa chắc đồng nghĩa với hiệu quả sản xuất tốt hơn. Diệp lục tăng, quang hợp tốt hơn, sinh khối lớn hơn hay hoạt động vi sinh vật đất mạnh hơn đều là tín hiệu đáng chú ý, nhưng người trồng vẫn cần nhìn vào kết quả cuối cùng mình muốn đạt. Với cây lấy quả hoặc hạt, đó có thể là số quả, khối lượng, tỷ lệ nông sản đạt chuẩn hay năng suất; với cây lấy sinh khối, phần thân lá quan trọng hơn; còn nếu mục tiêu là cải thiện đất, cần theo dõi các thay đổi qua nhiều vụ.
Nếu muốn biết phun lá hay tưới gốc hợp hơn với ruộng hoặc vườn của mình, nên thử trước trên một diện tích nhỏ. Có thể chia thành ba nhóm: một nhóm chăm sóc như bình thường và không dùng giấm gỗ, một nhóm phun lá, một nhóm tưới gốc. Trong thời gian thử, giữ giống, phân bón, lượng nước và cách chăm sóc giống nhau. Khi phun, quan sát xem lá có cháy mép, xuất hiện đốm hay chậm phát triển không; khi tưới, theo dõi tình trạng cây, vùng rễ và đất sau xử lý. Làm như vậy sẽ dễ nhận ra cách nào thực sự mang lại kết quả tốt hơn.
Không cần cố tìm một câu trả lời chung rằng phun lá hay tưới gốc tốt hơn. Các nghiên cứu giúp xác định hướng đáng thử, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào cây trồng, điều kiện canh tác và mục tiêu sử dụng. Cách nào cho kết quả tốt hơn trên chính ruộng hoặc vườn của mình thì đó mới là cách đáng để tiếp tục tối ưu.
Nguồn tham khảo
Akley, E. K., Ampim, P. A. Y., Obeng, E., Sanyare, S., Yevu, M., Owusu Danquah, E., Asirifi Amoako, O., Tengey, T. K., Avedzi, J. K., Avornyo, V. K., Neindow, A. F., & Seidu, A. F. (2023). Wood vinegar promotes soil health and the productivity of cowpea. Agronomy, 13(10), 2497. https://doi.org/10.3390/agronomy13102497
Becagli, M., Arduini, I., Cantini, V., & Cardelli, R. (2023). Soil and foliar applications of wood distillate differently affect soil properties and field bean traits in preliminary field tests. Plants, 12(1), 121. https://doi.org/10.3390/plants12010121
Hur, G., Ashraf, M., Nadeem, M. Y., Rehman, R. S., Thwin, H. M., Shakoor, K., Seleiman, M. F., Alotaibi, M., & Yuan, B.-Z. (2025). Exogenous application of wood vinegar improves rice yield and quality by elevating photosynthetic efficiency and enhancing the accumulation of total soluble sugars. Plant Physiology and Biochemistry, 218, 109306. https://doi.org/10.1016/j.plaphy.2024.109306
Leifeld, J., & Walz, I. (2025). Pyroligneous acid effects on crop yield and soil organic matter in agriculture—A review. Agronomy, 15(4), 927. https://doi.org/10.3390/agronomy15040927
Ofoe, R., Qin, D., Gunupuru, L. R., Thomas, R. H., & Abbey, L. (2022). Effect of pyroligneous acid on the productivity and nutritional quality of greenhouse tomato. Plants, 11(13), 1650. https://doi.org/10.3390/plants11131650
Ofoe, R., Mousavi, S. M. N., Thomas, R. H., & Abbey, L. (2024). Foliar application of pyroligneous acid acts synergistically with fertilizer to improve the productivity and phytochemical properties of greenhouse-grown tomato. Scientific Reports, 14, 1934. https://doi.org/10.1038/s41598-024-52026-2
Zhu, K., Gu, S., Liu, J., Luo, T., Khan, Z., Zhang, K., & Hu, L. (2021). Wood vinegar as a complex growth regulator promotes the growth, yield, and quality of rapeseed. Agronomy, 11(3), 510. https://doi.org/10.3390/agronomy11030510
